08 września 2023

Podstawowa komunikacja

Jak psy się komunikują? Wprowadzenie do psiego języka

Pies mówi do nas przez cały czas. Nie używa zdań, ale zmienia ułożenie ciała, napięcie mięśni, spojrzenie, sposób poruszania się i odległość od człowieka. Wydaje dźwięki, przekazuje informacje zapachem, szuka kontaktu albo próbuje go zakończyć.

Najważniejsza zasada psiej komunikacji brzmi: nie interpretujemy jednego gestu w oderwaniu od reszty psa i sytuacji. Machający ogon nie zawsze oznacza radość, położenie się na plecach nie musi być zaproszeniem do głaskania, a odwrócenie głowy może mieć różne znaczenie. Najpierw obserwujemy, dopiero później próbujemy zrozumieć.

Czym jest komunikacja psa?

Komunikacja to przekazywanie informacji innemu osobnikowi. Pies może komunikować się z drugim psem, człowiekiem, a czasami również ze zwierzęciem innego gatunku.

Nie każdy ruch musi być świadomie zaplanowaną wiadomością. Część zachowań pojawia się automatycznie pod wpływem emocji lub pobudzenia, ale nadal przekazuje obserwatorowi ważną informację. Przyspieszony oddech, napięte ciało albo próba odejścia mogą nam pokazać, że sytuacja staje się dla psa trudna, nawet jeśli nie wiemy jeszcze dlaczego.

Psy przekazują informacje za pomocą:

postawy i ruchu ciała;
mimiki;
spojrzenia;
ułożenia uszu i ogona;
napięcia mięśni;
szczekania, warczenia, skomlenia i innych dźwięków;
zapachów;
dotyku i kontaktu fizycznego;
zwiększania albo zmniejszania odległości.

Nie istnieją wiarygodne podstawy, aby sprowadzać psią komunikację do popularnego podziału „98% komunikacji niewerbalnej i 2% werbalnej”. Wiemy natomiast, że psy korzystają z wielu kanałów jednocześnie. Człowiek zauważa przede wszystkim wygląd i ruch psa, podczas gdy dla samego psa bardzo ważne są również dźwięki oraz informacje zapachowe.

Pies komunikuje się całym ciałem

Kiedy próbujemy zrozumieć psa, łatwo skupić się na najbardziej widocznym elemencie - zwykle na ogonie albo zębach. To za mało.

Spójrzmy na całego psa:

Czy jego ciało jest miękkie i swobodne, czy wyraźnie usztywnione?
Czy porusza się płynnie, czy nagle zastyga?
Zbliża się, pozostaje w miejscu czy próbuje odejść?
Patrzy w stronę człowieka lub psa, czy odwraca głowę?
Jego pysk jest rozluźniony czy mocno zamknięty?
Oddycha spokojnie czy szybko i płytko?
Czy po danym zdarzeniu wraca do wcześniejszego zachowania?

Dwa psy mogą machać ogonem, a jednocześnie znajdować się w zupełnie różnych stanach. Jeden porusza całym rozluźnionym ciałem i swobodnie podchodzi. Drugi stoi nieruchomo, ma napięte mięśnie, zamknięty pysk i wykonuje krótkie, sztywne ruchy ogonem. Samo machanie nie wystarcza, aby uznać, że oba psy są zadowolone.

Więcej o tym elemencie komunikacji zerknij w osobnym artykule „Co mówi ogon psa? Dlaczego machanie nie zawsze oznacza radość?”.

Dlaczego kontekst ma tak duże znaczenie?

To samo zachowanie może pojawić się z różnych powodów.

Pies może ziewnąć, ponieważ jest zmęczony, ale także w sytuacji napięcia. Oblizanie nosa może wystąpić po jedzeniu, na widok smakołyku albo podczas trudnego kontaktu. Odwrócenie głowy może oznaczać zainteresowanie czymś znajdującym się obok, próbę uniknięcia dotyku albo reakcję na zbyt bliskie pochylenie się człowieka.

Dlatego przed nadaniem zachowaniu znaczenia warto odpowiedzieć na kilka pytań:

Co wydarzyło się bezpośrednio wcześniej?
Kto znajdował się w pobliżu?
Jak wyglądała reszta ciała psa?
Czy podobne sygnały pojawiły się jeden po drugim?
Co pies zrobił chwilę później?
Czy miał możliwość odejścia?
Czy takie zachowanie jest dla niego typowe?

Nie zawsze uda się ustalić dokładną przyczynę. Nie musimy jednak wiedzieć wszystkiego, aby dobrze zareagować. Jeśli pies odsuwa się od ręki, napina ciało albo próbuje odejść, możemy przerwać dotyk i dać mu przestrzeń bez czekania na absolutną pewność.

Temat dokładniej rozwijam w „Jak obserwować psa i nie wyciągać pochopnych wniosków?” oraz „Dlaczego pojedynczy sygnał nie wystarczy? Kontekst i sekwencje zachowań”.

Psy komunikują się również głosem

Szczekanie nie ma jednego znaczenia. Może towarzyszyć pobudzeniu, obawie, frustracji, próbie zwiększenia dystansu, oczekiwaniu albo kontaktowi społecznemu. Znaczenie zależy między innymi od brzmienia, częstotliwości, sytuacji i zachowania całego psa.

Podobnie jest z warczeniem. Nie powinno być ono automatycznie rozumiane jako zapowiedź ataku ani próba „dominacji”. To ważny sygnał, że pies przeżywa coś, co wymaga naszej uwagi. Może potrzebować przestrzeni, obawiać się dotyku, pilnować ważnego zasobu albo odczuwać ból.

Nie karz psa za warczenie. Zatrzymaj to, co robisz, i spokojnie zwiększ dystans, jeśli możesz zrobić to bezpiecznie. Następnie zastanów się, co wywołało reakcję. Jeżeli sytuacja się powtarza, potrzebna może być pomoc odpowiedniego specjalisty, a przy nagłej zmianie zachowania - również lekarza weterynarii.

Szerzej w artykułach „Sygnały zwiększające dystans” oraz „Dlaczego nie wolno karać psa za warczenie?”.

Zapach też jest częścią rozmowy

Dla człowieka spacer często jest przede wszystkim ruchem. Dla psa jest także zbieraniem i pozostawianiem informacji.

Węszenie śladów, moczu i innych zapachów pomaga psu poznawać otoczenie. My nie potrafimy odczytać większości tych informacji, ale nie oznacza to, że nie mają znaczenia. Gdy odciągamy psa od każdego krzaka albo wymagamy ciągłego marszu przy nodze, ograniczamy ważną część jego kontaktu ze światem.

Dlatego dobry spacer powinien dawać psu możliwość spokojnego węszenia, zatrzymywania się i - w bezpiecznych granicach - dokonywania wyborów. Więcej przeczytasz w artykule Kultura spacerów z psem.

Psy uczą się także naszej komunikacji

Relacja psa z człowiekiem nie działa tylko w jedną stronę. Psy zwracają uwagę na nasze gesty, postawę, spojrzenie, mimikę i brzmienie głosu. Badania pokazują, że potrafią łączyć informacje docierające różnymi kanałami, na przykład obraz twarzy i dźwięk głosu.

Nie oznacza to, że pies „czyta nam w myślach”. Reaguje na to, co może zobaczyć, usłyszeć, wyczuć i czego nauczył się podczas wcześniejszych doświadczeń.

Nasze zachowanie może ułatwić albo utrudnić kontakt. Pochylanie się nad psem, wpatrywanie się, obejmowanie, blokowanie drogi odejścia czy gwałtowne sięganie do głowy bywają dla niektórych psów nieprzyjemne. Inne psy mogą dobrze znosić część tych zachowań w kontakcie z zaufaną osobą, ale źle reagować na nieznajomego.

Zamiast zakładać, że każdy pies lubi dotyk, lepiej obserwować jego odpowiedź. Więcej na ten temat znajdzie się w artykułach „Czy pies chce być głaskany?” oraz „Jak człowiek może odpowiadać własnym ciałem na komunikaty psa?”.

Czy można stworzyć słownik psiego języka?

Lista sygnałów może pomóc rozpocząć naukę, ale nie powinna działać jak sztywny słownik, w którym każdemu gestowi przypisano tylko jedno znaczenie.

Zdanie „pies oblizuje nos, więc na pewno się stresuje” jest takim samym uproszczeniem jak „pies macha ogonem, więc na pewno się cieszy”. Zachowanie trzeba połączyć z sytuacją, resztą ciała, wcześniejszymi doświadczeniami i tym, co wydarzyło się później.

Znaczenie może zmieniać również:

budowa ciała i pyska;
kształt oraz sposób noszenia uszu;
długość lub brak ogona;
sierść zasłaniająca oczy;
wiek psa;
stan zdrowia;
wcześniejsze doświadczenia;
relacja z drugim osobnikiem;
możliwość swobodnego odejścia.

Niektóre psy są przez budowę ciała trudniejsze do odczytania dla ludzi i innych psów. Dlatego osobny tekst poświęcimy temu, dlaczego nie każdego psa czyta się tak samo.

Jak zacząć obserwować swojego psa?

Najlepiej zacząć od spokojnych, codziennych sytuacji. Obserwowanie psa dopiero wtedy, gdy szczeka, warczy lub próbuje ugryźć, przypomina słuchanie rozmowy od jej ostatniego zdania.

Możesz wybrać jeden zwykły moment: przygotowanie do spaceru, odpoczynek, spotkanie znajomej osoby albo spokojny kontakt z drugim psem.

Najpierw opisuj wyłącznie to, co widzisz:

pies zatrzymał się;
zamknął pysk;
odwrócił głowę;
przesunął ciężar ciała do tyłu;
odszedł dwa kroki.

Dopiero potem zastanów się nad możliwym znaczeniem. Taki sposób obserwacji pomaga oddzielić fakty od interpretacji. Zamiast „pies był zazdrosny” zapisujemy konkretne zachowanie i sytuację, w której się pojawiło.

Krótki film może pomóc zauważyć szybkie ruchy, których nie dostrzegliśmy na żywo. Nagrywaj jednak tylko wtedy, gdy nie wymaga to celowego stawiania psa w trudnej sytuacji.

Kiedy sama obserwacja nie wystarczy?

Komunikacja i zdrowie są ze sobą ściśle związane. Pies może unikać dotyku, warczeć przy zapinaniu szelek, niechętnie wstawać albo odsuwać się od innych psów z powodu bólu lub choroby.

Skontaktuj się z lekarzem weterynarii, jeżeli zachowanie psa zmieniło się nagle albo pojawiły się między innymi:

nowa niechęć do dotyku;
warczenie podczas podnoszenia, czesania lub zakładania sprzętu;
trudności ze wstawaniem, chodzeniem lub wskakiwaniem;
wyraźne wycofanie;
brak apetytu;
zaburzenia równowagi;
dezorientacja;
nietypowe pobudzenie lub apatia;
nagła agresja bez wcześniejszej historii podobnych zachowań.

Nie zakładaj automatycznie, że to „problem wychowawczy”. Najpierw trzeba uwzględnić możliwe przyczyny zdrowotne. Więcej wskazówek znajdziesz w artykule Kiedy iść do weterynarza?.

Zrozumienie zaczyna się od uważności

Nie musisz bezbłędnie tłumaczyć każdego ruchu psa. Ważniejsze jest zauważenie, że pies nie jest biernym uczestnikiem kontaktu. Może czegoś chcieć, czegoś unikać, potrzebować czasu albo próbować zwiększyć dystans.

Dobra komunikacja nie polega na wymaganiu, aby pies stale nas słuchał. Zaczyna się wtedy, gdy również my uczymy się słuchać jego.

Przeczytaj również

Chcesz pomóc naszym podopiecznym?

Tworząc materiały edukacyjne, chcemy poprawiać nie tylko życie psów pozostających pod naszą opieką, lecz także codzienność zwierząt, które mają już swoje domy. Jeśli chcesz wesprzeć nasze działania, aktualne możliwości pomocy znajdziesz w zakładce POMAGAJ na stronie Fundacji.

Źródła

Siniscalchi M., d’Ingeo S., Minunno M., Quaranta A. (2018), Communication in Dogs, Animals, 8(8), 131. DOI: 10.3390/ani8080131, PMID: 30065156: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6116041/
Albuquerque N. i wsp. (2016), Dogs recognize dog and human emotions, Biology Letters, 12(1), 20150883. DOI: 10.1098/rsbl.2015.0883, PMID: 26763220: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26763220/
Correia-Caeiro C. i wsp. (2021), Bodily emotional expressions are a primary source of information for dogs, but not for humans, Animal Cognition, 24, 267–279. DOI: 10.1007/s10071-021-01471-x, PMID: 33507407: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33507407/
Bremhorst A. i wsp. (2019), Differences in facial expressions during positive anticipation and frustration in dogs awaiting a reward, Scientific Reports, 9, 19312. DOI: 10.1038/s41598-019-55714-6, PMID: 31848389: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31848389/